فن شناسی نقاشی دیواری

3-1 فن شناسي نقاشي دیواری

يكي از عوامل بسيار مهم در نقاشي جهت شناخت راههاي مرمت آثار هنري ، بررسي روش بكار برده شده در آفرينش و خلق این قبيل آثار مي باشد .
مطالعه و تحقيق در مورد روش هاي مختلف خلق و ايجاد آثار هنري و نقاشي و بررسي مراحل مختلف ، كار ما را در شناسايي و نحوه كاربرد مواد آسان تر مي كند . آگاهي از خواص مختلف شيميايي و فيزيكي مواد اعم از معدني و آلي راه را براي شناخت هر چه بيشتر ماده همواره كرده و با ديدي باز و ذهني آماده ميتوان جهت مرمت و مداخلات لازم اقدام نمود .

3-2فن شناسي :

بررسي ساختمان ، ساختار آثار و شناسايي فنون به كار رفته شده در خلق اثر است .
معناي لغوي ديوارنگاره در دايرة المعارف هنر چنين آورده شده است :[ ديوارنگاره ] .
نقاشي براي آرايش ديوار ، كه ممكن است به دو طريق انجام شود : مستقيماً بر روي سطح ديوار (چون فرسكو )² ؛ يا برروي تخته يا بوم منظور نصب دايمي بر ديوار.

.¹ آقاجاني ، مهدي ، تعميرات نقاشي ، مجلة اثر ، شمارة دوم ، سوم ، چهارم ، صص 161- 162 .
². اسلوب نقاشي ديواري يا سقفي بر روي اندود گچي.

3-3- لايه هاي يك نقاشي ديواري :

1-3-3- تكيه گاه

تكيه گاه نقاشي ديواري در اصطلاح به بخشي كه لايه هاي مختلف نقاشي ها بر روي آن قرار گرفته ، اطلاق مي شود . كه ممكن است به صورت طبيعي باشد ، مثل ؛ ديوارهاي غار يا مصنوعي ، مثل ؛ جزئي از يك معماري .
عمده ترين مصالح براي ساخت تكيه گاه در ايران خاك رس است . ديوارهايي كه خاك رس روي آن به عنوان تكيه گاه هاي قرار مي گرفته اند ، يا به صورت چينه اي بود يا به صورت خشتي .
تكيه گاهاي مختلف براي اجراي نقاشي :
1. نقاشي روي ديوار ، فرسك¹
2. نقاشي روي گچ
3. نقاشي روي چوب
4. نقاشي روي پارچه
5. نقاشي روي كاغذ و مقوا
6.نقاشي روي عاج
7.نقاشي روي فلز
8.نقاشي روي سفال
9.پاپيه ماشه

1. نقاشي برروي ملات مرطوبي كه توسط خود نقاش ، روي ديواري كه پذيراي نقاشي است ، تعبيه مي شود .

2-3-3- لايه آستر

به لايه اي گفته مي شود كه به صورت يك پوشش به سطح تكيه گاه قرار مي گيرد و عملكرد اصلی آن در نقاشي تسطيع  ناهمواري تكيه گاه و ايجاد سطحي هموار و مناسب جهت اجراي لايه هاي بعدي است .
در ايران متداولترين آستر در نقاشي ديواري ، آسترهاي گلي بوده است كه ماده اصلي آن را خاك رس تشكيل داده و جهت بهبود آن پشم حيوانات ذرات شن ريز و ماسه و غيره اضافه نموده اند.
نوع ديگر آسترها ، گچ غربالي است كه به صورت كف مال كشيده مي شده است . ماده اصلي تشكيل دهنده این گونه آسترها گچ است و به منظور بهبود خواص مكانيكي ، گاهي مواد ديگري به آن اضافه مي شده است .
در سطح آستر گچي ، با تراش ها و ضربه هايي به وسيله تيشه فرورفتگي هايي ايجاد مي كردند كه لاية رويي چسبندگي پيدا كنند ضخامت لاية آستر ، بسته به تكيه گاه و مصالح سازه ، مختلف بوده و گاهي به بيش از 5 سانتي متر مي رسد .

3-3-3- آماده كردن لايه بستر ( گچ رويه )  
          
بستر ، عامل ارتباط بين تكيه گاه و لايه رنگي است . در نقاشي ديواري بستر به لايه اي گفته مي شود كه بر روي لايه آستر قرار مي گيرد و با استرداد منافذ بزرگ و حفره ها ايجاد سطوح نرم و صيقلي ، سطح هموار و مناسبي را جهت اجراي نقاشي فراهم مي سازند .
در بررسي تاريخي نقاشي هاي ديواري ايران ، اغلب شاهد استفاده از بستر گچي در ديوار نگاره ها مي باشيم كه این لايه رويي پس از آماده كردن محلول گچي و بعد از نم زدن بر روي آستركار مي شده  است . لايه رويي گاه از چندين لاية مختلف تشكيل مي شود  كه به تدريج نرم تر و لطيف تر مي شود . علت استفاده از بسترهاي گچي ، ويژگي هاي ممتاز گچ و متناسب بودن آن با شرايط اقليمي ايران مي باشد .
از آنجايي كه گچ ماده اي است كه بسته به شرايط آماده سازي و مواد اضافه شده به آن ، طيف بسيار گسترده اي از خواص مكانيكي را از خود نشان مي دهد ، خود باعث شده است كه دير زمان تا حال در جنبه هاي مختلفي به عنوان ملات يا در قالب تزيينات و يا به صورت يك بسته مناسب براي نقاشي هاي ديواري مورد استفاده قرار گيرد .¹

1. مقاله :قاضيان تفرشي ، مجيد .(( گچ و برخي از كاربردهاي آن در تزيينات وابسته به معماري )) نخستين همايش حفاظت و مرمت آثار تاريخي –فرهنگي ، تهران 84، اسفند ماه 1375 .

لايه بستر در نقاشي هاي ديواري نسبت به لايه آستر داراي ضخامت كمتر و دانه بندي ريزتري مي باشد در بسياري از موارد خود این لايه به دو بخش لايه بستر زيرين و روين قابل تقسيم مي باشد. گچ كاري این لايه براي مسدود كردن منافذ روية گچي و صيقل دادن آن از طريق كشته كش¹  با گچ پشت گرمايي² و به وسيله ماله هاي مخصوص پرداخت مي شود كه به آن لايه گچ سفيد يا لايه كشته تداركاتي نيز مي گويند .
خط اندازي حاشيه نقاشي و ايجاد كادر ، زماني كه هنوز این لايه مرطوب است انجام مي شود كه معمولاً 1 تا 2 ميلي متر از سطح اصلي نقاشي پايين تر است ، يكي از نكات ظريف تكنيكي در نقاشي هاي ديواري و تزيينات گچبري و غيره ، كه بايد مورد نظر مرمت گر قرار گيرد ، نم زدن روي كاهگل براي گچ اندازي است كه در این صورت نشستن حتي ميزان اندكي گرد و خاك روي لايه آستر كافي است كه لايه آستر به لايه روي گچ نچسبد و پس از گذشت اندك زماني ريزش پيدا كند .
¹. مخلوط گچي كه گيرايي اوليه خود را در اثر هم زدن زياد از دست داده است .
².گچ نرمي كه با گرماي چند برابر پخته باشند .

3-3-4-لايه بوم كننده

با نفوذ مناسب در سطح بستر ، باعث كاهش ميزان نفوذ مواد بعدي مي شود .
قابليت هاي سطح بعد از بوم سازي :
1.كاسته شدن از ميزان مكش بست و رنگ توسط لايه بستر
2.سهولت كار با قلم مو
3.حفظ بيشتر شفافيت و جلاي لايه رنگ
 
اصطلاح ديگري كه براي بوم سازي به كار مي رود : زمينه سازي است . در طي بوم سازي سطح ديوار به وسيله قشر بسيار نازكي از يك ماده بوم كننده پوشيده مي شود . در نقاشي هاي ايراني از موادي چون : صمغ عربي رقيق ،سريشم خيلي رقيق ، محلول رقيق شيره و كتيرا ، استفاده مي شده است .
گاهي اوقات ، مادة بوم كننده رنگي است ، كه از اضافه كردن مواد رنگي به ماده بوم كننده به وجودمي آيد .

3-3-5-لايه رنگ

لايه رنگ اصلي ترين لايه به حساب مي آيد . رنگ هايي كه در نقاشي ديواري كار مي شوند معمولاً رنگهايي پوششي هستند كه از بخش هايي تشكيل شده اند . كه اصلي ترين قسمت هاي آن ها شامل : رنگدانه يا رنگينه ، بست يا رزين ، حلال و رقيق كننده و مواد افزودني است.
 
1- رنگدانه
ذرات ريز رنگي كه به صورت سوسپانسيون ، درون بست حامل قرار مي گيرد . این ذرات معدني است و به شكل هاي مختلف اكسيد ، سولفيد ،كربنات و به صورت طبيعي و مصنوعي تهيه مي شوند .
 
2- رنگينه
ماده رنگي كه به صورت محلول ، درون بست حامل قرار مي گيرد . تفاوت ديگر رنگينه با رنگدانه در این است كه : رنگينه ، منشاء آلي دارد ولي رنگدانه منشاء معدني .
 
3- بست حامل
نوع و مقدار بست مصرفي همانقدر كه بر روي خواص ساختاري رنگ تأثير گذارند ، بر شفافيّت آن نيز اثر گذار هستند . رنگ هاي كه داراي بست هاي آبي نظير صمغ گياهان يا بست هاي تخم مرغي كه سطح متخلخل داشته ، نور را متفرق كرده و مات ديده مي شوند . بر عكس ، رنگ هاي با بست روغني ، ظاهري صاف و  يكدست به خود مي گيرند كه نور را به لايه هاي زيرين منتقل كرده ، و بازتاب موازي نيز دارند . بنابراين رنگ هاي روغني ته رنگ  تيره داشته ، وشفاف تربنظر مي رسند .
4- حلال و رقيق كننده ها
موادي كه براي آماده سازي رنگ هاي آماده به كار مي روند .
نقش اساسي حلال ها و رقيق كننده ها در رنگ این است كه رقيق كننده ، قابليت حركت آسانتر رنگ را ايجاد مي كند به عبارتي ، رواني رنگ را افزايش مي دهد و حلال با تبخير سريع ، باعث تشكيل فيلم رنگ مي شود .
5- مواد افزودني
در نقاشي سنتي براي مانور بهتر فيلم روي رنگ ، از مواد افزودني استفاده مي كردند كه عمده ترين این مواد ، عبارتند از : سريشم ، شكر و شير‌ة انگور كه چسبندگي رنگ و وسيكوزيته آن را تغيير مي دهند .

3-3-6-ورني

آخرين لايه اي كه روي نقاشي كار مي شود ، ورني است .
سه منظور عمده براي زدن ورني وجود دارد :
1. حفظ خود رنگ ها در برابر عوامل آسيب رسان محيطي
2. يكنواخت شدن انعكاسات نوري در سطح نقاشي
3.حفظ جلا و شفافيت رنگ ها
 
از انواع معمول این لايه حفاظتي در نقاشي ايراني ، مي توان به : محلول كتيرا وشكر ( بيشتر روي كاغذ ) ، سريشم رقيق و شيره و مرسوم ترين آنها ، ( روغن كمان ) اشاره كرد .^1
1. تركيبي از روغن بزرك و سندروس بلوري ( كهربا ) است .

نویسنده: روح الله تعظیمی فر